Wat is een octrooi?

Een octrooi is een vorm van bescherming voor een uitvinding. Het is een situatie van geven en nemen tussen de maatschappij en een uitvinder. De uitvinder maakt de uitvinding openbaar, en de maatschappij geeft hem een monopolie voor bepaalde tijd om er commerciële waarde aan te ontlenen.

Enkele eeuwen geleden moest een uitvinder een idee geheim houden om er economisch van te profiteren. Als iemand bijvoorbeeld een medicijn ontwikkelde, vertelde hij nooit iemand hoe hij het geperfectioneerd had. Op die manier kwam het voor dat uitvinders waardevolle kennis met zich mee namen het graf in.

Het woord "patent" (Nederlands: octrooi) heeft wortels in het Latijn waarin het "openliggen" betekent. Het octrooistelsel is in het leven geroepen om uitvinders een motivatie te geven om hun uitvindingen openbaar te maken. De uitvinder stuurt een beschrijving van zijn uitvinding naar het octrooibureau en als de octrooionderzoeker op het octrooibureau gelooft dat het werkelijk een innovatie is, dan verleent hij een octrooi. Alle octrooien worden gepubliceerd in een octrooiregister.

In ruil voor de publicatie van de uitvinding, geeft de octrooiwet de uitvinder een monopolie op de uitvinding voor een beperkte tijd. Tijdens die periode heeft de octrooihouder het exclusieve recht op de uitvinding (momenteel 20 jaar). Na die tijd behoort de uitvinding aan het publiek.

Het monopolie voor bepaalde tijd is een extreem krachtig recht in de handen van de octrooihouder. De octrooihouder kan anderen weerhouden om de kennis toe te passen die beschermd wordt door het octrooi. Zonodig kan de octrooihouder een rechtbank om hulp vragen daarbij. Hij kan het octrooi ook verkopen of in licentie geven (oftewel toestemming om het te gebruiken), en het staat hem vrij om over de prijs daarvoor te onderhandelen.

Deze vorm van bescherming neemt een diversiteit aan problemen met zich mee. De grootste is dat u een octrooi kunt "schenden" zonder zelfs maar te weten dat het bestaat. De eerste die een idee registreert is degenen die het bezit, en hij kan het octrooi niet alleen gebruiken tegen degenen die zijn idee stelen maar ook tegen iedereen die later op hetzelfde idee komt. Het maakt niet uit of u kunt aantonen dat u zelfstandig op het idee gekomen bent, en dat u zelfs niet van het bestaan van het octrooi af wist. U bent schuldig aan octrooischending, en in het ergste geval kunt u daarvoor in de gevangenis belanden.

Het hangt van de uitvinding af of die regeling eerlijk, redelijk en voordelig voor het publiek is. Als de uitvinding daadwerkelijk ingenieus is, dan is dat acceptabel. In dat geval is het extreem onwaarschijnlijk dat u onafhankelijk op hetzelfde idee komt tijdens de 20 jaar waarin het octrooi geldig is. Vandaag de dag hebben we echter miljoenen octrooien, en een verwaarloosbaar aantal staat voor belangrijke prestaties.

In sommige gebieden werkt het octrooistelsel beter (of minder slecht) dan in andere. Er zijn klachten over het octrooistelsel in elk gebied. Mensen protesteren tegen octrooien op menselijke genen, om ethische redenen en omdat zulke kennis aan het publiek toebehoort. Kleine en middelgrote bedrijven in alle velden van de techniek zien dat grote bedrijven het octrooistelsel hebben verkracht en octrooien als strategisch wapen gebruiken.

De negatieve aspecten van het octrooistelsel zijn desondanks acceptabel in gebieden waar er een tastbaar voordeel bestaat. De meeste economen hebben sterke bedenkingen bij octrooien, terwijl professionele juristen (die mogelijk geld kunnen verdienen met octrooien) ze verdedigen. Als er enig gebied is waarin economen denken dat het octrooistelsel voordelig is voor de economie en de maatschappij, dan is het dat van de farmaceutica. Op dat gebied is onderzoek erg duur, en niemand zou honderden miljoenen uitgeven aan het creëren van een enkel produkt zonder enige vorm van vérstrekkende bescherming. In alle andere gebieden zijn er sterke aanwijzingen dat het octrooistelsel meer schade veroorzaakt dan dat het voordelen biedt. En voor computersoftware is het niets minder dan totale waanzin.

Klik hier om naar de startpagina van de Basisbeginselen-sectie van deze webstek te gaan

Of klik hier om enige voorbeelden te zien van Europese softwareoctrooien die nooit toegekend hadden mogen worden.